Bức Ảnh Một Chấm Xanh Nhạt Trên Nền Trời
Năm 1990, nhà thiên văn học Carl Sagan đã thuyết phục NASA xoay máy chụp ảnh
(camera) của tàu Voyager 1 quay ngược về phía Trái Đất, và bức ảnh thu được
cho thấy hành tinh của chúng ta chỉ là một chấm xanh nhạt với kích thước chưa
đầy một điểm ảnh (0.12 pixels), lơ lửng giữa luồng ánh sáng lưa thưa của Mặt
Trời. Đó là "quê hương" của 8.3 tỉ người, khi được nhìn từ khoảng cách 3.7 tỉ
dặm (miles), hay 6 tỉ cây số (km). Đó là ngày 14 tháng 2 năm 1990.
Hiện nay, thì Voyager 1 đang ở cách Trái Đất khoảng 15.8 tỉ dặm (miles) hay 25.4 tỉ cây số (kilometers).
Do khoảng cách khổng lồ này, tín hiệu vô tuyến truyền đi với tốc độ ánh sáng phải mất gần 24 giờ mới đến được tàu vũ trụ; điều đó có nghĩa là một lần trao đổi thông tin hai chiều đơn giản cũng mất gần hai ngày.
Quý vị có thể theo dõi hành trình của Voyager 1 qua trang NASA's Voyager Mission Status, hoặc xem trực tiếp quỹ đạo của nó qua TheSkyLive Voyager 1 Tracker.
NASA gọi đây là "Bức Ảnh Gia Đình - Family Portrait" của Hệ thống Mặt
trời, và trong cuốn sách của Carl Sagan,
"Pale Blue Dot: A Vision of the Human Future in Space", trong đó ông
viết:
"Hãy nhìn lại cái chấm nhỏ đó. Đó là nơi này. Đó là nhà. Đó là chúng ta.
- Look again at that dot. That’s here. That’s home. That’s us.”
Những gì Voyager 1 thực sự đã chụp
Bức ảnh "Pale Blue Dot" (Chấm Xanh Mờ) là một phần trong bức ảnh ghép gồm
60 khung hình, được chụp từ khoảng cách hơn 4 tỷ dặm (khoảng 6.4 tỷ km) so
với Trái Đất và ở vị trí cao hơn khoảng 32 độ so với mặt phẳng hoàng đạo
(ecliptic) – mặt phẳng mà hầu hết các hành tinh dùng để quay quanh Mặt
Trời. Trang thông tin hình ảnh hiện tại của NASA ghi nhận khoảng cách
thường được trích dẫn cho khung hình chụp Trái Đất là 3.7 tỷ dặm, tương
đương 6 tỷ km.
Bức ảnh được chụp bằng camera góc hẹp của tàu Voyager 1 (narrow-angle
camera). NASA cho biết phiên bản màu hoàn chỉnh được tạo ra từ việc ghép
các hình ảnh chụp qua các bộ lọc màu tím, xanh dương và xanh lục. Những
vệt sáng ở hậu cảnh không phải là mây, sao hay một luồng sáng tự nhiên nào
đó trong không gian. Chúng là các hiện tượng nhiễu ảnh (artifact) do ánh
sáng Mặt Trời tán xạ gây ra, bởi lẽ Voyager buộc phải hướng camera về phía
gần Mặt Trời mới có thể quan sát được Trái Đất từ khoảng cách xa như
vậy.
Thật tình cờ, "chấm xanh nhạt" ấy lại nằm ngay trong một trong những tia
sáng đó.
Sự ngẫu nhiên này đã khiến công chúng cảm nhận về bức ảnh sau này. Trái
Đất trông như đang lơ lửng giữa một luồng sáng. Hiệu ứng thị giác mang đầy
chất thơ, nhưng nguyên nhân thực sự lại thuần túy về mặt quang học: đó là
ánh sáng Mặt Trời phản xạ bên trong các bộ phận của camera và tấm chắn
nắng của nó.
Vai trò của Sagan là vận động thực hiện, chứ không phải trực tiếp điều khiển máy ảnh
Người ta thường tóm tắt sự việc bằng cách nói rằng Carl Sagan đã thuyết phục
NASA chụp bức ảnh đó. Nhận định này về căn bản là chính xác, nếu xét thêm
một số bối cảnh cụ thể.
Sagan là thành viên nhóm phụ trách hệ thống hình ảnh của tàu Voyager; ông đã
đề nghị xoay tàu quay lại hướng về Trái Đất sau khi tàu hoàn tất nhiệm vụ
chính là khảo sát các hành tinh. Tổ chức Planetary Society mô tả bức ảnh này
được chụp theo đề nghị của Sagan vào thời điểm tàu Voyager 1 đang rời khỏi
khu vực các hành tinh. Theo ghi nhận, Trái Đất khi đó nằm trong vùng ánh
sáng tán xạ và chỉ hiện lên dưới dạng một hình lưỡi liềm với kích thước vỏn
vẹn 0.12 pixel.
Sagan không trực tiếp điều hành camera. Ông là người đã đưa ra lập luận thuyết phục để xoay camera thực hiện việc chụp ảnh.
NASA từng có lý do để do dự. Lợi ích về mặt khoa học bị hạn chế vì Trái Đất
sẽ quá nhỏ để có thể quan sát được các chi tiết bề mặt. Ngoài ra còn có vấn
đề kỹ thuật thực tế khi phải hướng camera về phía gần Mặt Trời. Bức ảnh cuối
cùng là kết quả của sự phối hợp giữa tàu vũ trụ, đội ngũ thực hiện nhiệm vụ,
quy trình điều khiển và cả một quá trình thuyết phục lâu dài rằng hình ảnh
thu được xứng đáng với công sức bỏ ra, ngay cả khi giá trị khoa học không
quá lớn.
Vì sao bức ảnh vẫn còn hiệu quả
Bức ảnh Chấm Xanh Nhạt vẫn được yêu thích một phần vì nó được thể hiện cách
kiểm chứng bằng khoa học về mặt thị giác. Nó không thể hiện các lục địa, đại
dương, thành phố, biên giới, bão tố, cháy rừng hay ánh đèn đêm... Nó loại bỏ
hầu hết mọi chi tiết mà con người thường dùng để nhận biết Trái đất.
Sự thiếu vắng đó chính là điểm mấu chốt.
Từ vị trí của Voyager, toàn bộ hành tinh chỉ còn là ánh sáng mặt trời phản
chiếu. Mọi hệ thống thời tiết, rừng cây, đại dương, khu dân cư và sinh vật
sống đều bị thu nhỏ lại chỉ còn một phần của điểm ảnh. Bức ảnh không cần đến
bố cục nghệ thuật để người xem hình dung được quy mô ấy; bản thân hình học
của hình ảnh đã tự thể hiện điều đó.
Bức ảnh cũng xuất hiện vào giai đoạn cuối trong thời kỳ hoạt động của hệ
thống camera trên tàu vũ trụ. Sau loạt ảnh chụp "chân dung gia đình", các
camera của Voyager 1 đã được tắt để tiết kiệm năng lượng. Không còn
mục tiêu hành tinh nào phía trước đủ quan trọng để duy trì hoạt động của hệ
thống ghi hình, trong khi các bộ phận khác vẫn có thể tiếp tục gửi dữ liệu
về từ vùng ngoài Hệ Mặt Trời và sau đó là không gian liên sao (interstellar
space).
Điều này biến bức ảnh thành cái nhìn cuối cùng, nhưng không phải là công
việc cuối cùng của con tàu. Voyager 1 vẫn tiếp tục gửi các dữ liệu đo đạc về
Trái Đất rất lâu sau khi chụp bức ảnh cuối cùng đó.
Điều mà bức ảnh không thể hiện
Đôi khi, người ta coi bức ảnh này như thể nó trực tiếp phơi bày sự mong manh
của Trái Đất. Nhưng xét về mặt kỹ thuật thì không phải vậy.
Một chiếc máy ảnh không thể nào ghi nhận được các vấn đề như tôn giáo, chính trị, sinh thái, xung đột, khí hậu hay trách nhiệm ... từ một đốm sáng mờ nhạt.
Những gì bức ảnh thực sự thể hiện lại đơn giản hơn và khó có thể phủ nhận:
Đó là hình ảnh Trái Đất nhìn từ một khoảng cách xác định, chiếm diện tích chưa đầy một điểm ảnh (pixel) trên sự ghi nhận của máy ảnh gắn trên tàu vũ trụ. Những ý nghĩa khác chỉ xuất hiện sau đó, qua các bài viết của Sagan và phản ứng của công chúng khi chứng kiến ngôi nhà chung của nhân loại trở nên gần như vô hình, chìm khuất trong không gian, vì khoảng cách xa xôi.
Sự phân biệt này rất quan trọng đối với mục đích của khoa học, với những dữ
liệu bao gồm hình ảnh, các thông số hình học của máy ảnh, khoảng cách, các
bộ lọc và ánh sáng mặt trời bị tán xạ. Còn ý nghĩa lại là lớp diễn giải của
con người được đặt lên trên những dữ kiện thực tế đó.
Một bức ảnh kỹ thuật nhỏ bé với sức sống bền bỉ
Bức ảnh "Pale Blue Dot" (Chấm Xanh Nhạt) đã trở thành một trong những hình
ảnh nổi tiếng nhất trong lịch sử thám hiểm không gian, bởi nó làm được điều
mà hầu hết các bức ảnh chụp từ tàu vũ trụ không làm được: biến chính những
trang bị quan sát, khoảng cách và vị trí của người quan sát thành một phần
của thông điệp.
Khi nhìn ở cự ly gần, Trái Đất lấp đầy khung hình. Nhìn từ Mặt Trăng, nó
hiện ra như một quả cầu. Còn khi nhìn từ tàu Voyager 1, nó chỉ còn là một
khám phá từ một khoảng cách rất xa.
Đó là lý do tại sao bức ảnh này vẫn giữ được giá trị vượt xa danh tiếng của
nó. Nó cũng là lời nhắc nhở về bản chất của việc quan sát các hành tinh xa
xôi. Khi các nhà thiên văn học nói về việc chụp ảnh một ngoại hành tinh
giống Trái Đất quay quanh một ngôi sao khác, họ thường không nói đến hình
ảnh chi tiết của một quả cầu; họ đang nói về việc tìm hiểu thông tin từ một
điểm sáng.
Bức ảnh chụp Trái Đất của tàu Voyager mang lại một ví dụ thực tế, gần gũi
cho ý niệm đó. Một thế giới có thể là nơi có sự sống, có hoạt động địa chất,
có mây bao phủ và đại dương mênh mông, nhưng khi nhìn qua ống kính từ xa, nó
lại trông chẳng khác nào nhìn vào hư vô.
Vào ngày 14 tháng 2 năm 1990, tàu Voyager 1 đã biến khái niệm trừu tượng ấy
thành một bức ảnh hiện hữu.
Biên soạn: Bùi Phạm Thành
Tham khảo:
Post a Comment